Het boek van Souwie: Ali Smith - COMPANION PIECE

Eindelijk mag ik het over een van mijn favoriete auteurs hebben: Ali Smith. Het eerste boek dat ik van haar las was ‘Autumn’ (‘Herfst’). En zoals de titel al doet vermoeden volgden er nog drie boeken in deze seizoenscyclus om het tot een vierluik te maken. Totdat er tóch nog een boek aan deze serie werd toegevoegd, een soort toegift: ‘Companion Piece’ of in het Nederlands ‘Gezelschap’.

Met deze titel slaat Smith voor mij de spijker op zijn kop. Ik had de behoefte om weer even met een boek van Ali Smith te zijn. In letterlijke zin: namelijk, als het maar even kan sleep ik overal een (digitaal) boek met me mee; naar het strand, in de trein of als ik even moet wachten bij de dokter. Maar ook in figuurlijke zin neem ik het verhaal mee in mijn hoofd terwijl ik het boek lees. Wanneer een verhaal indruk maakt kan ik er jaren later nog aan denken; het houdt me gezelschap.

Realtime literature

De boeken zijn in principe losstaande verhalen met hoogstens her en der een easter egg. Als je me zou vragen waar ze over gaan kan ik je geen eenduidig antwoord geven en zou ik waarschijnlijk iets sputteren als: "Het is een kritisch, maar humoristisch commentaar op hedendaagse sociaalmaatschappelijke vraagstukken zoals Brexit, immigratie en klimaatverandering. Met af en toe absurde en onrealistische elementen zoals een zwevend hoofd of een pratend slot en vaak wat zonderlinge types als hoofdpersoon.” Dat zijn de overkoepelende bestandsdelen die in ieder boek terug te vinden zijn.

Hoe therapeutisch lezen voor mij is, lijkt het schrijven voor Ali Smith. De term realtime literature is opgegooid als genre voor deze boeken. Schrijven terwijl het gebeurt, dat is wat Smith lijkt te doen in deze serie. Alsof ze vat probeert te krijgen op gebeurtenissen in de geschiedenis door ze op te schrijven in persoonlijke verhalen waar de echte wereld en een droomwereld in elkaar over lijken te lopen. Ik vraag me nooit af of iets ‘waar’ is wat er gebeurt in haar verhalen. Natuurlijk weet ik wel dat sommige dingen niet echt kunnen gebeuren, maar dat doet er even niet toe.

Soms begrijp ik geen klap van het verhaal. Er gebeuren hele rare dingen en de filosofische beslommeringen beginnen op een existentiële crisis te lijken. Maar omdat ik Ali Smith en haar briljante brein vertrouw maakt dat me niet uit. Ik laat me meevoeren in haar fantasie, in haar associaties en gedachtespinsels. Juist doordat ze je meeneemt in haar gedachten en afwegingen, voel ik me niet dom wanneer ik iets niet begrijp. En zoals de ik-figuur Sandy in het boek zegt: "A story is never an answer. A story is always a question."

Curlew of Curfew?

Dit boek zou ik omschrijven als fabelachtig. Smith vlecht de verhalen van een vrouwelijke smid ten tijde van de pest door dat van kunstenaar Sandy, die voor haar zieke vader zorgt ten tijd van de coronapandemie. Sandy krijgt een telefoontje van oud-studiegenoot Marina die haar een eigenaardig verhaal vertelt over een heel oud, pratend slot dat haar de vraag heeft gesteld: Curlew of Curfew? Twee woorden die ogenschijnlijk veel op elkaar lijken, maar qua betekenis heel ver uit elkaar liggen. Een Curlew is een wulp; een wilde vogel, symbool van vrijheid. Terwijl Curfew, avondklok, juist gaat over restricties en het inperken van vrijheid. Deze tegenstellingen zijn thema’s die door het hele boek zijn terug te vinden.

Vertalen en interpunctie

Dat spelen met taal waar Smith zo begenadigd in is laat zich slecht vertalen. Wanneer je de Engelse taal goed machtig bent is het dus echt een aanrader om de boeken in de originele taal te lezen. Dat gezegd hebbende, hebben vertalers Karina van Santen en Martine Vosmaer echt hun best gedaan om de nuances in namen en grapjes en de verwijzingen naar de epistemologie van woorden goed over te laten komen. Knap werk, want Smith is de koningin van de woordgrapjes. Een kwestie waarbij het niet lukte was bij de vraag die het mysterieuze slot stelt: Curlew of Curfew? Ze hebben ervoor gekozen deze woorden Engels te laten, omdat het onvertaalbaar bleek. Hun afwegingen zijn te lezen in een artikel op de website athenaeumscheltema.nl, heel interessant.

In het verhaal geeft Sandy een uitgebreide analyse van een e.e. cummings-gedicht (dit moet echt met kleine letters geschreven worden). Ze legt Marina uit hoe conventies en afspraken over interpunctie en grammatica onze gedachten over een tekst vormen en wat dat voor invloed heeft op de betekenis van een tekst. Normaal erger ik me aan schrijvers die heel creatief/experimenteel zijn omgegaan met interpunctie, waar Ali een handje van heeft. Wat dat betreft ben ik star en degelijk, maar Ali kan alles maken bij mij. In het boek ‘Hotel World’ schreef ze eens een heel hoofdstuk zonder punt te gebruiken zonder dat het vervelend was. Dit had natuurlijk een functie, maar die analyse is voor een andere keer.