Dit artikel is geschreven door
Souwie Lely

Redactie

Het Boek van Souwie - Er stromen rivieren in de lucht

Turks-Britse auteur Elif Shafak schuwt politieke thema’s en maatschappelijke kwesties niet. Er stromen rivieren in de lucht is daar geen uitzondering op. Ze vertelt verhalen van stemmen die niet gehoord worden over een onderbelichte (soms zelfs vrij recente) geschiedenis. Zoals de genocide op de Jezidi’s door IS in 2014.

Dit boek bestaat uit drie verhalen, uit verschillende tijden, van verschillende plaatsen in de wereld, die langzaam samenkomen tot een geheel. De lezer volgt Arthur in Victoriaans Londen, een bijzonder begaafde jongen uit de een sloppenwijk die gefascineerd raakt met het oude Mesopotamië en het Gilgamesj-epos - een van de oudste literaire werken - in het bijzonder. In het tweede verhaal maakt de lezer een grote sprong in de tijd naar 2014 en maakt kennis met de 10-jarige Narin en haar oma, ze wonen in het oosten van Turkije. De dreiging van IS is voelbaar en de bouw van een controversiële dam zal het gebied van haar en haar voorouders - het Jezidi-volk- onder water zetten. Dan is er nog Zaleekah, in 2018, een hydroloog uit Londen. Ze doet onderzoek naar verdwenen en begraven rivieren. Het gevaar van meerdere verhaallijnen is dat er één de andere overschaduwt. Het verhaal van Arthur houdt vanaf het eerste moment de aandacht vast. Doordat er steeds gewisseld wordt van perspectief duurt het even voordat de verhaallijnen van Narin en Zaleekah vorm krijgen, wat zonde is.

Zaleekah is gefascineerd door een theorie van haar in ongenade gevallen collega, dat water herinneringen zou vasthouden. Deze theorie vormt de rode draad van het boek. Het principe dat er een vaste hoeveelheid water op aarde is die circuleert, verdampt en weer neerkomt als regendruppel op aarde, vormt een cruciaal onderdeel van dit verhaal. De regendruppel die in de proloog op het hoofd van de Assyrische koning Assurbanipal viel, ruim zes eeuwen voor de jaartelling, heeft daarna een reis afgelegd en verbindt de hoofdpersonen met elkaar door tijd en ruimte.

De historische roman, voelt aan als een soort spookje. Dat soort verhalen - sprookjes, sagen en mythen - vinden hun oorsprong in de orale traditie, ze worden van generatie op generatie verteld. De oma van Narin doet denken aan Sjeherazade, de mythische verhalenvertelster uit Duizend-en-een-nacht. Oma heeft nooit geleerd om te schrijven, dus de informatie en verhalen van hun familie en volk kan ze alleen maar vertellen aan Narin. Narin heeft een ziekte waarbij ze langzaam doof wordt. Voor die tijd wil ze nog zo veel mogelijk verhalen van haar oma horen. Aan het eind van het boek zal ze helemaal doof zijn en zijn er geen verhalen meer om te vertellen; het volk is vermoord en het land ondergelopen.

Het boek is doorspekt met metaforen die met water of rivieren te maken hebben. Reïncarnatie wordt vergeleken met een regendruppel die verdampt en weer op aarde terecht komt. Broer en zus zijn als twee rivieren uit dezelfde bron. Een kus is als twee regendruppels op het raam die samenkomen en één worden et cetera. De ene vergelijking is geslaagder dan de ander en op een gegeven moment was mijn behoefte aan hydrologische analogieën wel verzadigd. De parallel die ik wel zou willen trekken is die van geschreven taal en water. Beide hebben ze de eigenschap om tijd en ruimte te overstijgen.

Ook is water in het boek zowel de bron van leven, maar ook een plek van dood en verderf. Zoals de afwezigheid van drinkwater tijdens de vlucht van Narin en haar oma, de Theems als open riool waarmee via het water ziekten als Cholera verspreiden, of de verdrinkingsdood van de ouders van Zaleekah. 

Shafak heeft duidelijk heel veel onderzoek gedaan. De bronnenlijst achterin het boek liegt er niet om. De kennis die zij tentoonspreidt en de nuance die ze aanbrengt doordat ze goed in de stof zit, is indrukwekkend. Maar af en toe is het ook alleen dat: het etaleren van kennis zonder dat het echt iets doet voor het verhaal.

Het boek stelt ook de vraag van wie de archeologische vondsten zijn? In het begin van het verhaal denkt Arthur dat hij de tabletten met het Gilgamesj-epos veiligstelt en zorgt dat ze bewaard blijven door ze mee te nemen naar Engeland. Maar wanneer hij naar de Tigris reist om daar opgravingen te doen, begint dit toch verkeerd te voelen. Ook laat Shafak zien hoe water politiek is. Wie heeft er toegang tot drinkwater en wie heeft er controle over waar de rivieren lopen? Dat zijn de machthebbers.